Diefstal en oplichting in het online verkeer nemen toe. Uit cijfers van het CBS en de politie blijkt dat in 2025 een op de tien Nederlanders boven de 15 jaar oud te maken heeft gehad met oplichting en fraude online. Banken en andere financiële instellingen werken volop aan de bestrijding ervan. Hoewel ze veel vooruitgang boeken, is het kat-en-muisspel met fraudeurs nog niet gestreden.
De Nederlandsche Bank onderzocht de afgelopen maanden wat banken en betaalinstellingen doen om deze vorm van criminaliteit via het internet te voorkomen. “Banken spelen hierin een belangrijke rol. Zij zijn de aanbieders van rekeningen die door consumenten, maar helaas ook door criminelen worden gebruikt.Dat maakt banken niet verantwoordelijk voor de criminaliteit, maar ze kunnen wel helpen bij het voorkomen ervan door klanten te waarschuwen en in te grijpen als er iets dreigt te gebeuren dat niet in de haak is.”
AI maakt dat laatste steeds makkelijker, vervolgt DNB. “Een bank kan bijvoorbeeld met behulp van een algoritme veel accurater en sneller verdachte bewegingen uit een database met transacties halen dan een mens dat kan doen. Als een nietsvermoedende klant op het punt staat om een bedrag over te maken naar een rekeninghouder met een verdacht profiel, gaat er een lampje bij de bank branden.Tegelijkertijd kan AI voor banken ook een last zijn. Het maakt het voor criminelen namelijk makkelijker om fraude te plegen. Ze kunnen er bijvoorbeeld zonder al te veel kennis van software een exacte kopie van een bankenwebsite mee maken. Ook kunnen criminelen met AI de stemmen of zelfs gezichten (‘deep fakes’) van mensen digitaal klonen om zo hun slachtoffers te laten geloven dat ze met een bekende te maken hebben die ze kunnen vertrouwen.”
Elke bank anders
Hoe banken op dergelijke fraudesignalen reageren verschilt, zo blijkt uit het onderzoek. Bij de ene bank krijgt een klant een waarschuwing. Bij de andere bank kan het zo zijn dat die de transactie pauzeert of zelfs blokkeert. Voor klanten kan een blokkade in eerste instantie vervelend zijn, al verdwijnt de irritatie snel als ze later horen dat de bank hen behoedde voor een misdrijf.
Dat banken verschillend reageren op situaties, heeft te maken met een dilemma waar banken volgens DNB nog geen pasklaar antwoord op hebben.”Van de wet moet een bank een transactie die een klant wil doen uitvoeren, ook als die waarschijnlijk in zijn nadeel werkt. Tegelijk kan klakkeloos transacties verwerken betekenen dat de bank zijn zogeheten ‘zorgplicht’ verwaarloost. Dat wil zeggen dat een bank alles in het werk moet stellen om te voorkomen dat een klant zichzelf benadeelt of laat bestelen. Zolang het dilemma bestaat en daarmee de onzekerheid, blijft een eenduidige aanpak uit.”
Dan is er een praktische beperking, aldus DNB. “ Kunstmatige intelligentie en algoritmes kunnen het werk van de misdaadbestrijding vereenvoudigen. Toch wordt het nog niet bij alle banken even consistent toegepast, vooral om technische redenen. Ondertussen zitten criminelen niet stil. Er worden voortdurend nieuwe methodes ontwikkeld om klanten te misleiden, al dan niet met AI als hulpmiddel.”
Fraude start op sociale media
Banken kunnen fraude niet volledig uitbannen, maar ze kunnen hun klanten wel voorlichten over de risico’s. Dat doen ze met campagnes op straat, op televisie en in kranten en op sociale media. Het is vooral daar waar de meeste mensen zich laten misleiden door criminelen. De ervaring van banken leert dat de meeste online misdrijven beginnen op sociale media.
Mede om die reden riep de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) sociale mediabedrijven recent op om actiever op te treden tegen online criminelen. Die proberen vaak met nepadvertenties of privéberichten slachtoffers te verleiden om te investeren in een product dat niet bestaat, om iets te kopen dat nooit geleverd wordt of zelfs om een online relatie met een fictief persoon te beginnen, ‘datingfraude’ in jargon.
Bij datingfraude steekt een crimineel eerst veel tijd in het opbouwen van een neprelatie. Vervolgens probeert deze dan als minnaar het slachtoffer te overtuigen om geld over te maken. Als het slachtoffer eenmaal in de valstrik zit die via sociale media is opgezet, kunnen banken vaak weinig meer doen tegen de diefstal.
Geld kwijt, soms coulance
Mensen die financiële schade hebben geleden door online fraude krijgen dat geld doorgaans niet terug van de bank, al bestaat er een uitzondering. Dat is als de crimineel zich heeft voorgedaan als helpdeskmedewerker van de bank van het slachtoffer er op die manier in is geslaagd om het slachtoffer te bestelen. Alleen dan treedt de zogeheten ‘coulanceregeling’ in werking: de bank betaalt dan in veel gevallen het schadebedrag terug.
Het probleem van online diefstal en oplichting is niet zomaar opgelost, als dat ooit al kan. Omdat het probleem veel groter is dan enkel de bankensector, moet de hele samenleving in actie komen. De eerste aanzet is genomen in 2020 met de oprichting van de Integrale Aanpak Online Fraude (IAOF).
In dit samenwerkingsverband wisselen banken en de NVB kennis uit met onder andere gemeenten, de ministeries van Financiën en Justitie & Veiligheid, DNB en de vereniging van webwinkels Thuiswinkel.org. Ze delen tips en verbeterpunten met elkaar.
Meer lezen over wat banken doen tegen online diefstal en oplichting? Lees het volledige onderzoek
