In 2023 bleven de gevolgen van de klimaatverandering in heel Europa zichtbaar, waarbij miljoenen mensen getroffen werden door extreme weersomstandigheden, waardoor de ontwikkeling van mitigatie- en aanpassingsmetingen een prioriteit werd. Om dit te bereiken is het begrijpen van klimaattrends van cruciaal belang, zo valt te lezen  in het deze week gepresenteerde European State of the Climate-rapport 2023 (ESOTC 2023) van de Copernicus Climate Change Service (C3S) en  de Wereld Meteorologische Organisatie (WMO). Daarmee was 2023 volgens rapport ‘het jaar van weerextremen’, met 13,4 miljard euro aan schade en 151 doden: 63 door stormen, 44 door overstromingen en eveneens 44 door bosbranden.

Belangrijkste bevindingen met betrekking tot temperaturen in Europa:

• 2023 was het warmste of op één na warmste jaar ooit gemeten, afhankelijk van de dataset.
• De temperaturen in Europa waren elf maanden van het jaar bovengemiddeld, inclusief de warmste september ooit gemeten.
• In 2023 was er een recordaantal dagen met ‘extreme hittestress’. Er is in heel Europa een stijgende trend in het aantal dagen met minimaal ‘sterke hittestress’.
• Hittegerelateerde sterfgevallen zijn de afgelopen twintig jaar met ongeveer 30% gestegen en naar schatting toegenomen in 94% van de gemonitorde Europese regio’s.

Belangrijkste bevindingen – Europees klimaatbeleid en actie voor de gezondheid:

• Het aantal nadelige gevolgen voor de gezondheid als gevolg van extreme weers- en klimaatgebeurtenissen neemt toe.
• Uit bewijsmateriaal uit de afgelopen tien jaar blijkt dat het publiek, kwetsbare groepen en sommige zorgverleners over het algemeen goed op de hoogte zijn, maar dat er sprake is van een lage risicoperceptie van hitte.
• Initiatieven zoals het Climate Watch System van het WMO Regional Climate Centre en andere systemen voor vroegtijdige waarschuwing vergroten het bewustzijn van voorspelde extreme gebeurtenissen om de maatschappelijke paraatheid te vergroten.
• Gezondheidsrisico’s en -adaptatie verschillen van land tot land.
• Op maat gemaakte klimaatdiensten voor de gezondheidszorg zijn effectief in het vergroten van de veerkracht, met een aanzienlijk potentieel voor verdere ontwikkeling.
• Aanpassing van de gezondheidszorg kan voortbouwen op de bestaande infrastructuur van het gezondheidszorgsysteem, maar de vooruitgang is beperkt.

Belangrijkste bevindingen voor de Europese oceaan:

Over het gehele jaar was de gemiddelde zeeoppervlaktetemperatuur van de oceaan in heel Europa de hoogste ooit gemeten.In juni werd de Atlantische Oceaan ten westen van Ierland en rond het Verenigd Koninkrijk getroffen door een hittegolf op zee die als ‘extreem’ en in sommige gebieden als ‘buiten extreem’ werd geclassificeerd, met zeewatertemperaturen die maar liefst 5°C boven het gemiddelde lagen.

• Belangrijkste bevindingen met betrekking tot hydrologische variabelen in Europa:·         In 2023 zag Europa als geheel ongeveer 7% meer neerslag dan gemiddeld.·         Gemiddeld over het hele Europese rivierennetwerk waren de rivierafvoeren in december de hoogste ooit gemeten, met ‘uitzonderlijk hoge’ afvoeren in bijna een kwart van het rivierennetwerk. In 2023 zag een derde van het Europese rivierennetwerk de rivierstromen de ‘hoge’ overstromingsdrempel overschrijden, en 16% de ‘ernstige’ overstromingsdrempel. 
• Belangrijkste bevindingen – hernieuwbare energiebronnen:·         In Europa werd in Europa een recordaandeel van de daadwerkelijke elektriciteitsopwekking door hernieuwbare energiebronnen gezien, namelijk 43%.·         De toegenomen stormactiviteit in de periode oktober tot en met december resulteerde in een bovengemiddeld potentieel voor de productie van windenergie.·         Het potentieel voor de opwekking van waterkracht via rivieren lag in een groot deel van Europa het hele jaar boven het gemiddelde, wat verband hield met bovengemiddelde neerslag en rivierstromingen.·         Voor het jaar als geheel lag het potentieel voor fotovoltaïsche energieopwekking onder het gemiddelde in Noordwest- en Midden-Europa, en boven het gemiddelde in Zuidwest- en Zuid-Europa en Fennoscandia (Finland en Scandinavië) .
•  Belangrijkste bevindingen voor sneeuw en gletsjers in Europa:·         Een groot deel van Europa kende minder dagen met sneeuw dan gemiddeld, vooral in Midden-Europa en de Alpen tijdens de winter en de lente.·         De Alpen kenden in 2023 uitzonderlijk gletsjerijsverlies, gekoppeld aan benedengemiddelde sneeuwaccumulatie in de winter en sterke zomersmelt als gevolg van hittegolven.In 2022 en 2023 hebben de gletsjers in de Alpen ongeveer 10% van hun resterende volume verloren.
• Belangrijkste bevindingen – Arctische regio:·         Het jaar was het zesde warmste jaar ooit gemeten voor het noordpoolgebied als geheel. Voor Arctisch land was het de vijfde warmste, vlak na 2022. De vijf warmste jaren ooit gemeten voor Arctisch land vonden allemaal plaats sinds 2016.·         De omvang van het ijs in de Arctische Zee bleef gedurende het grootste deel van 2023 onder het gemiddelde. Op het jaarlijkse maximum in maart lag de maandelijkse omvang 4% onder het gemiddelde, wat op de vijfde plaats staat op de laagste plaats ooit. Op het jaarlijkse minimum in september stond de maandelijkse omvang op de zesde plaats, namelijk 18% onder het gemiddelde.·         De totale CO2-uitstoot door natuurbranden in de subarctische en arctische gebieden was de op een na hoogste ooit gemeten. De meeste bosbranden op hoge breedtegraden vonden tussen mei en september plaats in Canada. Carlo Buontempo, directeur van C3S, merkt op: “In 2023 was Europa getuige van de grootste natuurbrand ooit gemeten, een van de natste jaren, ernstige hittegolven op zee en wijdverbreide verwoestende overstromingen. De temperaturen blijven stijgen, waardoor onze gegevens steeds belangrijker worden bij de voorbereiding op de gevolgen van klimaatverandering.”
• Gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid van mensen in EuropaHet ESOTC-rapport onderstreept de diepgaande impact van hittestress op de volksgezondheid. Hittestress is een maatstaf voor hoe het menselijk lichaam reageert op de impact van hoge temperaturen in combinatie met andere factoren zoals onder meer vochtigheid en windsnelheid. Langdurige blootstelling aan hittestress kan bestaande gezondheidsproblemen verergeren en het risico op hittegerelateerde ziekten zoals hitte-uitputting en zonnesteek vergroten, vooral onder kwetsbare bevolkingsgroepen. In de afgelopen twintig jaar is de hittegerelateerde sterfte met ongeveer 30% gestegen, en naar schatting is het aantal hittegerelateerde sterfgevallen in 94% van de gecontroleerde Europese regio’s toegenomen. Deze trend is bijzonder zorgwekkend, aangezien Europa steeds meer dagen kent met minstens ‘sterke hittestress’, en in 2023 een recordaantal dagen kende met ‘extreme hittestress’. Celeste Saulo, secretaris-generaal van de Wereld Meteorologische Organisatie (WMO) merkt op: “De klimaatcrisis is de grootste uitdaging van onze generatie. De kosten van klimaatactie lijken misschien hoog, maar de kosten van nietsdoen zijn veel hoger. Zoals dit rapport laat zien, moeten we de wetenschap inzetten om oplossingen te bieden voor het welzijn van de samenleving.”

Zomer in Europa in 2023 – een seizoen van contrasten:

De zomer van 2023 was niet de warmste ooit gemeten, maar er waren soms wel extreme omstandigheden. Er waren contrasten in temperatuur en neerslag over het hele continent en van de ene maand op de andere. De ‘verlengde zomer’ (juni tot september) kende hittegolven, bosbranden, droogtes en overstromingen.

vNoordwest-Europa kende de warmste juni ooit, terwijl in de mediterrane gebieden deze maand ruim bovengemiddelde neerslag viel. In juli was dit patroon bijna omgekeerd. In augustus kende Zuid-Europa warmer dan gemiddelde temperaturen, en september was de warmste ooit gemeten voor Europa als geheel. Een groot deel van Europa werd tijdens de lange zomer getroffen door hittegolven, en zowel in augustus als september waren er ook ernstige overstromingen. Op het hoogtepunt van een hittegolf in juli werd 41% van Zuid-Europa getroffen door op zijn minst ‘sterke hittestress’, met mogelijk gevolgen voor de gezondheid.

Wijdverbreide overstromingen in heel Europa

In 2023 zag een derde van het Europese rivierennetwerk de rivierstromen de ‘hoge’ overstromingsdrempel overschrijden, en 16% de ‘ernstige’ overstromingsdrempel. In de grote stroomgebieden, waaronder de Loire, de Rijn en de Donau, werden record- of bijna recordhoogten van rivierafvoeren waargenomen als gevolg van een reeks stormen tussen oktober en december. Volgens voorlopige schattingen van de International Disaster Database (EM-DAT) troffen de overstromingen in 2023 naar schatting 1,6 miljoen mensen in Europa en veroorzaakten zij ongeveer 81% van de economische verliezen van dat jaar als gevolg van de klimaateffecten op het continent.

Het Europese klimaat en het potentieel voor hernieuwbare energie

Het monitoren van wind-, zonnestraling en hydrologische variabelen is van cruciaal belang voor een effectieve implementatie van het klimaatbeleid in Europa, omdat het essentiële gegevens oplevert voor het optimaliseren van de opwekking van hernieuwbare energie en het verminderen van de CO2-uitstoot. Door de regionale verschillen in deze hernieuwbare hulpbronnen te begrijpen, kunnen beleidsmakers gerichte strategieën ontwikkelen om de transitie naar duurzame energiebronnen te versnellen, waardoor zowel de bescherming van het milieu als de economische groei worden bevorderd.In 2023 kwam een ​​recordaandeel van de daadwerkelijke elektriciteitsopwekking in Europa uit hernieuwbare bronnen, namelijk 43%, vergeleken met 36% in 2022. Voor het tweede jaar op rij heeft de energieopwekking uit hernieuwbare energiebronnen de opwekking uit vervuilende fossiele brandstoffen ingehaald.

In 2023 was er in Europa een lager dan gemiddeld aantal dagen met sneeuw, vooral in Midden-Europa en de Alpen tijdens de winter en de lente. Dit heeft, samen met de hoge temperaturen in de zomer, bijgedragen tot een nettoverlies van gletsjerijs in alle delen van Europa. Het meest drastische voorbeeld hiervan zijn de Alpen, waar gletsjers in 2022 en 2023 ongeveer 10% van hun resterende volume hebben verloren.Mauro Facchini, Head of Unit for Earth Observation at the Directorate General for Defence Industry and Space steund door gegevens van het Copernicus-aardobservatieprogramma van de Europese Unie, onthult significante veranderingen in de hele wereld. De gegevens die in de European State of the Climate worden gepresenteerd zijn alarmerend, maar dit onderzoek is ook een essentieel instrument in onze doelstellingen om over te stappen op duurzame energie, de netto-uitstoot van broeikasgassen te verminderen en tegen 2050 het eerste klimaatneutrale continent te worden.” .